Tại Vĩnh Long, Nghị quyết 57-NQ/TW được cụ thể hóa bằng các mô hình sản xuất ngành hàng chủ lực, từ lúa chất lượng cao giảm phát thải đến phát triển vùng dừa hữu cơ theo hướng kinh tế tuần hoàn, thể hiện sự chuyển biến trong tư duy của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Không còn “bó hẹp” trong phương thức canh tác truyền thống, nhiều nông dân Vĩnh Long chủ động tiếp cận khoa học công nghệ và công cụ số để tổ chức lại sản xuất theo hướng hiệu quả và bền vững hơn. Từ cánh đồng lúa ứng dụng quy trình giảm phát thải đến những vườn dừa phát triển theo tiêu chuẩn hữu cơ, kinh tế tuần hoàn. Tư duy “làm nông nghiệp thông minh” đang dần hình thành, mở lối làm giàu cho nông dân Vĩnh Long ngay mảnh vườn, thửa ruộng của gia đình.

Hướng đến nền nông nghiệp phát thải thấp

Nông nghiệp thông minh ứng dụng công nghệ 4.0 đang từng bước đi vào thực tiễn sản xuất lúa ở Vĩnh Long, khi nhiều khâu canh tác được số hóa và quản lý bằng thiết bị thông minh, góp phần giảm chi phí, kiểm soát đầu vào và hướng tới mục tiêu giảm phát thải.

Hợp tác xã Nông nghiệp Phát Tài (xã Châu Thành) và Hợp tác xã Nông nghiệp Phước Hảo (xã Hưng Mỹ) là 2 trong 7 hợp tác xã ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long được Trung ương lựa chọn xây dựng mô hình điểm trong khuôn khổ Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”. Các mô hình này được triển khai từ vụ Hè Thu 2024, nhằm làm cơ sở đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng trong khu vực.

Tham gia Đề án, các hợp tác xã được hỗ trợ đồng bộ về kỹ thuật và công nghệ; trong đó có hệ thống giám sát môi trường, thiết bị cảm biến theo dõi mực nước, thời tiết, diễn biến sâu bệnh và công cụ đo, theo dõi phát thải khí nhà kính trong quá trình sản xuất. Dữ liệu được cập nhật thường xuyên giúp nông dân và hợp tác xã điều chỉnh quy trình canh tác phù hợp, giảm lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới, qua đó  tiết kiệm chi phí, vừa nâng cao hiệu quả sản xuất và đáp ứng yêu cầu phát triển lúa gạo theo hướng phát thải thấp, bền vững.

Cùng đó, các hợp tác xã còn chủ động đầu tư, cải tiến máy móc và ứng dụng công nghệ 4.0 vào sản xuất nhằm giảm chi phí, nâng cao chất lượng lúa hàng hóa và tăng thu nhập cho thành viên.

Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài, Trần Văn Chung cho biết, xuất phát từ thực tế thiếu lao động tại địa phương, hợp tác xã xác định ứng dụng công nghệ là giải pháp căn cơ để duy trì sản xuất ổn định và phát triển bền vững. Hợp tác xã  đã nghiên cứu, đưa vào vận hành nhiều thiết bị cơ giới cải tiến như máy giê lúa 3 tầng tách hạt, máy xạ khóm 2 trong 1 và hệ thống sấy, trang lúa tự động công suất 10 tấn/mẻ. Các thiết bị này giúp rút ngắn thời gian xử lý lúa sau thu hoạch, giảm đáng kể chi phí thuê nhân công, đồng thời bảo đảm chất lượng lúa giống, lúa hàng hóa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật trong sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Song song với cơ giới hóa, Hợp tác xã Phát Tài đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và điều hành sản xuất. Đơn vị sử dụng các phần mềm cân lúa, kế toán, quản lý bán hàng, nhật ký điện tử sản xuất và các nền tảng mạng xã hội để quản lý thông tin, trao đổi nội bộ, giới thiệu sản phẩm và kết nối tiêu thụ. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp số giúp hợp tác xã  minh bạch hóa hoạt động sản xuất – kinh doanh, nâng cao hiệu quả quản lý và tạo thuận lợi cho thành viên trong quá trình sản xuất, tiêu thụ lúa gạo.

Theo ông Trần Văn Chung, khi các khâu từ gieo sạ, chăm sóc đến thu hoạch, sấy, bảo quản được quản lý bằng công nghệ và dữ liệu, cùng kỹ thuật tiên tiến của mô hình, chi phí đầu tư sản xuất của thành viên giảm đáng kể, lợi nhuận cao hơn từ 4 – 5 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình. Điều quan trọng hơn, nông dân dần thay đổi tư duy sản xuất, chủ động tham gia Đề án. Đây là tiền đề quan trọng để Hợp tác xã Phát Tài tiếp tục mở rộng diện tích trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp, hướng đến mục tiêu tăng trưởng xanh và xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, bền vững.

Ông Quách Văn Út, thành viên Hợp tác xã Phát Tài cho biết, ông tham gia Đề án từ vụ Hè Thu 2024 đến nay  trên diện tích 2 ha. Trước đó, theo tập quán cũ, nông dân hầu hết sạ dày với khoảng 20 kg lúa giống/1.000 m2. Nhưng khi tham gia mô hình, theo hướng dẫn của ngành chuyên môn, lượng lúa giống giảm chỉ còn 8 kg/1.000 m2, nên ban đầu nông dân cũng lo ngại năng suất giảm. Tuy nhiên, sau khi thu hoạch, không những năng suất tăng mà mô hình canh tác này còn có ưu điểm là do sạ thưa nên rất dễ chăm sóc, kiểm soát dịch bệnh, hạn chế chuột cắn phá. Đặc biệt, điều an tâm nhất là đầu ra lúa thương phẩm được thị trường ưa chuộng hơn nên giá bán cũng ổn định hơn trước. Nhờ vậy, gia đình ông có thu nhập tăng cao hơn khoảng 30% so với khi chưa tham gia hợp tác xã.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lê Văn Dũng cho biết, từ 2 mô hình điểm quy mô 98,4 ha tại 2 hợp tác xã nông nghiệp Phát Tài và Phước Hảo vụ Hè Thu 2024, đến vụ Thu Đông 2025, toàn tỉnh có tổng diện tích trồng lúa trên 5.088 ha tham gia Đề án. Qua đánh giá sơ bộ kết quả, lúa sản xuất trong mô hình cho năng suất từ 6,4 – 6,8 tấn/ha, lợi nhuận cao hơn từ 4,3 – 5,6 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình, nhờ chi phí sản xuất giảm. Điều quan trọng hơn theo tính toán của đơn vị chuyên môn, mô hình giảm lượng phát thải từ 20 – 22% /vụ so với cách canh tác truyền thống. Qua đó góp phần bảo vệ môi trường, từng bước phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững và giảm phát thải, phù hợp với mục tiêu tăng trưởng xanh của quốc gia.

Giám sát thông minh trên đồng ruộng

Hiện nay, phần lớn các hệ thống giám sát côn trùng, giám sát khí thải methane, quan trắc độ mặn… được sử dụng tại các đồng ruộng ở Vĩnh Long, do Công ty cổ phần RYNAN Technologies Việt Nam (phường Long Đức) cung cấp. Thông qua chiếc điện thoại thông minh đã được cài đặt ứng dụng chuyên dùng, nông dân không cần trực tiếp ra đồng vẫn có thể theo dõi quan trắc môi trường nước, chủ động phòng tránh xâm nhập mặn, điều tiết nước canh tác, quản lý thiết bị và giám sát sâu rầy trên đồng ruộng. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí, công lao động mà còn nâng cao hiệu quả quản lý sản xuất.

Năm 2020, thông qua Dự án thích ứng biến đổi khí hậu vùng Đồng bằng sông Cửu Long tại Trà Vinh (Dự án AMD Trà Vinh), do Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD) tài trợ, nhiều vùng trồng lúa trọng điểm của tỉnh được lắp đặt hệ thống giám sát côn trùng thông minh; đến nay, toàn tỉnh có 26 hệ thống này.

Ông Trịnh Trường Giang, Phó Trưởng Phòng Kinh tế UBND xã Tiểu Cần cho biết, trước đây, việc giám sát côn trùng chủ yếu  dựa vào hệ thống bẫy đèn truyền thống, sử dụng ánh sáng thông thường khó thu hút côn trùng, nhất là vào  mùa mưa. Việc ứng dụng hệ thống bẫy côn trùng thông minh kết hợp cảm biến sinh học giúp theo dõi mật độ côn trùng gây hại theo thời gian thực và cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát dịch hại trên đồng ruộng. Nhờ đó, nông dân có thể chủ động phòng trừ đúng thời điểm, đúng đối tượng, hạn chế phun thuốc bảo vệ thực vật tràn lan, góp phần giảm chi phí sản xuất, giảm dư lượng hóa chất, bảo vệ môi trường sinh thái và hạn chế ô nhiễm nguồn nước kênh rạch.

Nông dân Thạch Rên, xã Tiểu Cần chia sẻ, từ khi có hệ thống giám sát côn trùng thông minh, ruộng lúa 0,5 ha của gia đình ông giảm thiểu đáng kể việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong sản xuất, nhưng vẫn bảo đảm năng suất, chất lượng. Bên cạnh đó, việc giám sát côn trùng thông qua điện thoại thông minh giúp người trồng lúa khá nhàn rỗi, không trực tiếp ra đồng vẫn có thể theo dõi được các loại dịch hại trên cây lúa như rầy nâu, sâu cuốn lá, sâu đục thân … để  trị kịp thời, giảm thiểu rủi ro trong quá trình sản xuất. Qua đó, giảm thiểu ô nhiễm môi trường từ hóa chất, bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

Trước đó, năm 2018, Công ty Cổ phần RYNAN Technologies Việt Nam còn tài trợ phao quan trắc môi trường nước cho nhiều địa phương trong tỉnh. Đây là thiết bị thông minh có chức năng tự động đo độ mặn, độ pH, nhiệt độ, thuỷ triều. Sau khi cài đặt ứng dụng trên điện thoại thông minh kết nối với thiết bị này, các thông số do phao quan trắc đo được sẽ được thông báo tự động trực tiếp trên điện thoại di động được cài đặt, cập nhật 15 phút/lần. Đặc biệt, thiết bị sẽ phát tín hiệu báo động đối với những thông số vượt mức cho phép. Dựa vào những thông số do phao quan trắc đo được, người dân điều tiết đóng mở cống lấy nước phục vụ nuôi trồng thuỷ sản, tưới tiêu hợp lý.

Không chỉ ở lĩnh vực trồng lúa, tư duy sản xuất dựa trên dữ liệu và công nghệ số cũng đang được mở rộng sang các ngành hàng chủ lực khác của tỉnh, đặc biệt là cây dừa. Tại nhiều vùng trồng dừa tập trung, nông dân và hợp tác xã từng bước ứng dụng công nghệ trong quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát quy trình canh tác hữu cơ, hướng đến xây dựng chuỗi giá trị dừa bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Bài 2: Sản xuất hữu cơ – hướng đi cho thủ phủ ngành dừa