RYNANKHÁM SỨC KHỎE RUỘNG VỚI CÔN TRÙNG: DỮ LIỆU THÁNG 5 NÓI GÌ VỀ DỊCH BỆNH ĐỒNG RUỘNG Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG?
Tháng 5/2026, hơn 6,7 triệu cá thể côn trùng được ghi nhận tại Đồng bằng sông Cửu Long, tạo nên một bức tranh sinh thái nhiều chuyển động với sự hiện diện của cả những loài gây hại cần được theo dõi lẫn các thiên địch âm thầm bảo vệ mùa vụ. Những ghi nhận này cũng phản ánh các dấu hiệu cho thấy ruộng lúa đang duy trì trạng thái cân bằng hay bắt đầu đối mặt với rủi ro. Khi được thu thập thông qua hệ thống InSentinel®, mỗi cá thể không còn là một con số riêng lẻ mà trở thành một mảnh ghép quan trọng, giúp bà con nhìn rõ hơn những diễn biến đang xảy ra trên ruộng lúa của mình.
Đằng sau 6,7 triệu cá thể là bản báo cáo sức khỏe môi trường canh tác
Trong tháng 5, tại ĐBSCL đã ghi nhận tổng cộng 6.714.027 cá thể côn trùng, giảm khoảng 51% so với tháng 4 và thấp hơn gần 20% so với cùng kỳ năm trước. Con số này cho thấy hoạt động sinh thái ngoài đồng đang hạ nhiệt trong giai đoạn chuyển mùa.
Tuy nhiên, tổng số lượng giảm không đồng nghĩa với việc bức tranh sinh thái kém tích cực hơn. Để hiểu đúng tình hình, cần nhìn vào cơ cấu từng nhóm. Trong tháng 5, nhóm có lợi môi trường chiếm 62%, thiên địch chiếm 29%, trong khi nhóm gây hại chỉ chiếm 9%.
Điều này cho thấy ruộng lúa ĐBSCL vẫn đang duy trì một lớp “phòng vệ tự nhiên”. Dù mật độ chung giảm mạnh nhưng các nhóm hỗ trợ cân bằng sinh thái vẫn giữ ưu thế, còn áp lực từ sâu hại ở mức thấp hơn.
Hình 1. Số lượng côn trùng tháng 5 tại Đồng bằng sông Cửu Long
Thời điểm giao mùa: tình hình dịch bệnh có thể chuyển biến theo nhịp sinh thái
Mức giảm hơn 51% số lượng côn trùng trong tháng 5 có thể không đến từ một nguyên nhân riêng lẻ, mà là kết quả cộng hưởng của nhiều yếu tố mùa vụ và sinh thái.
Theo dữ liệu viễn thám của RYNAN, vụ Hè Thu 2026 tại ĐBSCL chỉ xuống giống khoảng 800 nghìn ha, thấp hơn đáng kể so với hơn 1 triệu ha cùng kỳ năm 2025. Điều này cho thấy trong tháng 5, diện tích lúa đang phát triển ngoài đồng chưa phủ rộng như năm trước. Khi nơi cư trú và nguồn thức ăn thu hẹp, mật độ côn trùng được ghi nhận cũng có xu hướng giảm theo.
Hình 2. Diện tích lúa ĐBSCL theo mùa vụ (Nguồn: VDAPES)
Số lượng giảm, nhưng cơ cấu mới là điều đáng chú ý
Khi nhắc đến côn trùng trên ruộng lúa, nhiều người thường nghĩ ngay đến sâu hại. Nhưng trong hệ sinh thái nông nghiệp, không phải loài nào cũng gây bất lợi cho cây trồng. Có những loài góp phần duy trì môi trường canh tác. Có những loài là thiên địch, âm thầm kiểm soát nhóm gây hại. Và cũng có những loài có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cây lúa nếu mật độ tăng cao. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “có bao nhiêu cá thể”, mà là “nhóm nào đang chiếm ưu thế”. Khi nhóm có lợi môi trường và thiên địch vẫn chiếm tỷ trọng lớn, ruộng lúa vẫn còn khả năng tự cân bằng. Những con số trong bản tin không chỉ để thống kê mà đó là cách để đọc nhịp sinh thái của mùa vụ.
Phát hiện sớm dấu hiệu sâu hại ở ruộng
Dù nhóm gây hại chỉ chiếm 9%, đây vẫn là nhóm cần được theo dõi sát. Trong tháng 5, rầy nâu và rầy zigzag là hai đối tượng nổi bật. Đây là những loài có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cây lúa nếu mật độ tăng nhanh hoặc xuất hiện vào giai đoạn cây trồng nhạy cảm. Tuy nhiên, sự xuất hiện của rầy không đồng nghĩa với việc phải can thiệp ngay. Điều cần quan sát là rầy đang xuất hiện ở đâu, mật độ có xu hướng tăng hay không và thiên địch trong khu vực đó có còn đủ mạnh để hỗ trợ kiểm soát hay không. Một ruộng lúa có rầy nhưng thiên địch vẫn hoạt động tốt sẽ khác với nơi rầy tăng trong khi lực lượng kiểm soát tự nhiên suy giảm. Đây chính là lúc thông tin côn trùng phát huy giá trị: giúp bà con không phản ứng theo cảm tính, mà dựa trên mối tương quan giữa gây hại và thiên địch để đưa ra quyết định phù hợp hơn.
Hình 3. Cơ cấu côn trùng gây hại tháng 5
Lực lượng thiên địch bảo vệ đồng lúa
Trong nhóm thiên địch, bên cạnh sự xuất hiện thường trực của bọ xít mù xanh, tháng 5 ghi nhận sự nổi bật của bọ cánh cứng Lithocharodes longicollis. Đây là một trong những loài có vai trò hỗ trợ kiểm soát các nhóm rầy trên cây lúa. Sự hiện diện của Lithocharodes longicollis và bọ xít mù xanh cho thấy mùa vụ vẫn còn được nâng đỡ bởi lực lượng kiểm soát tự nhiên. Đây là điểm sáng đáng chú ý, nhất là khi một số loài rầy vẫn cần được quan sát kỹ.
Vì vậy, bảo vệ thiên địch cần được xem là một phần quan trọng trong quản lý sâu hại. Nếu phun thuốc phổ rộng khi chưa thật sự cần thiết, bà con có thể vô tình làm suy giảm lực lượng có ích. Khi lớp bảo vệ này bị ảnh hưởng, hệ sinh thái dễ mất cân bằng hơn và sâu hại có thể có cơ hội bùng phát ở giai đoạn sau. Trong bối cảnh thời tiết thay đổi và chuyển giao giữa hai vụ lúa, trọng tâm của việc giám sát đồng ruộng nằm ở quan sát loại và cơ cấu các nhóm đầy đủ, đánh giá đúng dựa trên dữ liệu để can thiệp vào thời điểm mấu chốt sẽ đem đến hiệu quả tốt hơn, giảm căng thẳng cho bà con về một mùa vụ mới.
Theo dõi tín hiệu theo từng tỉnh thành ĐBSCL
ĐBSCL là một vùng sản xuất rộng lớn, nhưng diễn biến sinh thái không giống nhau ở mọi địa phương. Số liệu tháng 5 cho thấy mỗi tỉnh thành đang phản ánh một trạng thái riêng về cân bằng sinh học và áp lực sâu hại.
Tại TP. Cần Thơ, An Giang, Vĩnh Long và Cà Mau, mật độ thiên địch chiếm ưu thế hơn so với nhóm gây hại. Đây là dấu hiệu tích cực, cho thấy các khu vực này vẫn duy trì được lực lượng kiểm soát tự nhiên, góp phần giảm áp lực lên cây trồng.
Trong khi đó, Đồng Tháp và Tây Ninh cũng ghi nhận sự hiện diện của thiên địch, nhưng mức độ chưa vượt trội hơn nhóm gây hại. Điều này không có nghĩa rủi ro đã ở mức cao, nhưng là lời nhắc cần theo dõi sát hơn trong thời gian tới, đặc biệt tại những nơi có dấu hiệu sâu hại tăng.
Sự khác biệt giữa các địa phương cho thấy giá trị của việc theo dõi theo vùng. Thay vì nhìn toàn ĐBSCL như một bức tranh đồng nhất, thông tin số lượng các nhóm côn trùng giúp bà con và cán bộ kỹ thuật nhận diện rõ hơn: nơi nào đang cân bằng tốt cần tiếp tục bảo vệ thiên địch, nơi nào có dấu hiệu bất lợi cần được kiểm tra sớm.
Hình 4. Tình hình côn trùng từng tỉnh trong tháng 5 tại ĐBSCL
Theo dõi đúng lúc, can thiệp đúng thời điểm
Trong 7 ngày từ 17–23/6, tổng số rầy dự báo tại 06 tỉnh đạt 42.998 cá thể, gần tương đương với 42.271 bọ xít mù xanh. Tỷ lệ bọ xít mù xanh/tổng rầy toàn vùng đạt khoảng 1:1, cho thấy thiên địch và nhóm gây hại đang ở trạng thái gần cân bằng.
Tuy nhiên, mỗi địa phương lại mang một nhịp sinh thái khác nhau. Tại An Giang và Tây Ninh, tỷ lệ bọ xít mù xanh/tổng rầy lần lượt đạt 1,1 và 1,2. Thiên địch vẫn giữ ưu thế, cho thấy khả năng kiểm soát rầy tự nhiên tiếp tục được duy trì. Đồng Tháp và TP. Cần Thơ cùng đạt 0,9, phản ánh mật độ thiên địch đã gần tương đương với rầy nhưng vẫn cần được cập nhật thêm trong tuần.
Vĩnh Long và Cà Mau có tỷ lệ thấp hơn, lần lượt là 0,6 và 0,1. Đây là hai địa phương cần được lưu ý hơn trên hệ thống, nhất là khi dữ liệu cập nhật cho thấy rầy gia tăng hoặc bọ xít mù xanh suy giảm.
Thông qua ứng dụng RYNAN MEKONG, bà con có thể theo dõi diễn biến côn trùng từ xa, nhận biết sớm những khu vực xuất hiện biến động và chỉ ưu tiên kiểm tra thực địa khi thật sự cần thiết. Cách tiếp cận này giúp việc quản lý ruộng lúa chủ động hơn và hỗ trợ quyết định can thiệp bằng dữ liệu thực tế.
Hình 5. Xu hướng côn trùng từ 17/06 đến 23/06 tại ĐBSCL
Khi dữ liệu giúp mùa vụ được bảo vệ bền vững hơn
Bức tranh tháng 5 tại ĐBSCL cho thấy nhóm gây hại giảm, trong khi các nhóm có ích vẫn chiếm ưu thế, phản ánh trạng thái cân bằng tích cực của hệ sinh thái ruộng lúa. Trong sản xuất lúa, hành động đúng thời điểm quan trọng hơn hành động vội vàng. Theo dõi dữ liệu côn trùng thường xuyên giúp bà con nhận biết sớm rủi ro, bảo vệ thiên địch và chỉ can thiệp khi cần thiết. Từ đó hỗ trợ quản lý mùa vụ hiệu quả và bền vững. Bà con nên tiếp tục theo dõi diễn biến côn trùng trên ứng dụng RYNAN Mekong để cập nhật tình hình và các khuyến nghị phù hợp cho khu vực canh tác của mình.
Xem Infographic Bản tin côn trùng tháng 5: Tiếng Việt | English
Thực hiện: Nhóm VDAPES
