RYNAN- Bản tin
Theo thông tin ghi nhận từ mạng lưới giám sát côn trùng AIoT InSENTINELTM, tháng 11 vừa qua các tỉnh thuộc Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nhìn chung mật độ côn trùng đang có xu hướng tăng.
Tình hình sâu hại
Vĩnh Long và Tây Ninh (Long An cũ) đã ghi nhận mật độ rầy cao hơn so với các tỉnh còn lại trong khu vực, đặc biệt là Vĩnh Long, nơi có mật độ rầy cao nhất trong khu vực trong tháng 11 vừa qua. Cụ thể như sau:
– Nilaparvata lugens (Rầy nâu): 3.633 con/ngày/trạm.
– Recilia dorsalis (Rầy zigzag): 2.629 con/ngày/trạm.
– Sogatella furcifera (Rầy lưng trắng): 344 con/ngày/trạm.
– Nephotettix sp. (Rầy xanh đuôi đen): 155 con/ngày/trạm.
Cà Mau chỉ có một trạm InSENTINELTM nên không thể đánh giá tình hình sâu hại trên toàn tỉnh. Trong khi đó, Thành phố Cần Thơ đã ghi nhận số lượng rầy thấp nhất trong khu vực ĐBSCL, theo các số liệu cụ thể dưới đây:
– Rầy nâu: 1.178 con/ngày/trạm.
– Rầy zigzag: 331 con/ngày/trạm.
– Rầy lưng trắng: 237 con/ngày/trạm.
– Rầy xanh đuôi đen: 73 con/ngày/trạm.
Hình 1. Số lượng rầy của các tỉnh ở khu vực ĐBSCL tháng 11 năm 2025
Nguyên nhân
Tại tỉnh Vĩnh Long, nơi có mật độ sâu hại cao nhất, diện tích lúa đã thu hoạch và ngập nước đang có xu hướng thu hẹp, trong khi diện tích lúa ở giai đoạn gieo mạ đến làm đòng lại tăng từ 34,52% đến 37,84% tổng diện tích canh tác của toàn tỉnh. Do đó, mật độ sâu hại của tỉnh đạt mức cao nhất trong khu vực ĐBSCL. Mặc dù vậy khu vực đã ghi nhận mật độ thiên địch gần như tương đương với mật độ sâu hại. Điều này đã giúp kiểm soát và làm giảm đáng kể sự tấn công của rầy trong giai đoạn lúa đang dễ bị sâu hại tấn công. Mật độ thiên địch cao đã góp phần quan trọng trong việc duy trì sự ổn định mùa màng, giảm thiểu sự bùng phát dịch bệnh hạn chế sử dụng thuốc hóa học.
Trong khi đó, tại Thành phố Cần Thơ, vào tháng 11, diện tích lúa đã thu hoạch và ngập nước luôn chiếm trên 60% tổng diện tích canh tác của tỉnh. Điều này tạo ra một môi trường không thuận lợi cho sự phát triển của sâu hại do thiếu nguồn thức ăn, khiến mật độ sâu hại ở đây thấp hơn rất nhiều so với các khu vực khác.
Tình hình thiên địch
Tỷ lệ thiên địch và sâu hại tại nhiều khu vực ĐBSCL đã có sự biến động đáng chú ý, nhưng vẫn duy trì sự cân bằng sinh học cần thiết. Tháng 11 vừa qua sự phát triển của thiên địch tại một số tỉnh đã đạt mức tương đương với sự gia tăng của sâu hại, tỷ lệ thiên địch/sâu hại dao động từ 0,23 đến 1,67.
Tỉnh Vĩnh Long, mặc dù ghi nhận mật độ sâu hại cao nhất trong khu vực, nhưng tỷ lệ thiên địch/sâu hại đạt 0,98, cho thấy thiên địch tự nhiên đang dần kiểm soát sự phát triển của sâu hại, góp phần bảo vệ mùa màng. Đặc biệt, Tây Ninh (trước đây là Long An) và Đồng Tháp nổi bật với tỷ lệ thiên địch/sâu hại lần lượt là 1,10 và 1,66. Điều này cho thấy các thiên địch tại đây đang có hiệu quả kiểm soát sâu hại mạnh mẽ, đảm bảo sự cân bằng sinh thái trong sản xuất nông nghiệp.
Ngược lại, tháng 10 vừa qua hai tỉnh An Giang và Cần Thơ đã có sự mất cân bằng rõ rệt giữa sâu hại và thiên địch, với sâu hại vượt trội hơn. Và trong tháng 11, sự chênh lệch này càng trở nên nghiêm trọng, với tỷ lệ sâu hại gấp 4,4 lần thiên địch tại An Giang và 3,1 lần tại Cần Thơ. Do đó, người dân tại các tỉnh thành này nên thường xuyên theo dõi mật độ côn trùng qua ứng dụng di động RYNAN® MEKONG, được cung cấp hoàn toàn miễn phí, để xác định chính xác mật số thiên địch – sâu hại được ghi lại từ trạm gần nhất, từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời và đảm bảo tính an toàn sinh học cho đồng ruộng, từ đó nâng cao hiệu quả kiểm soát tự nhiên của thiên địch hoặc cân nhắc lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.
Hình 2. Tương quan giữa sâu hại và thiên địch của các tỉnh ở khu vực ĐBSCL trong tháng 11
*Ghi chú: Sâu hại bao gồm rầy nâu, rầy lưng trắng, rầy zigzag và rầy xanh đuôi đen.
Thiên địch của sâu hại trên bao gồm bọ xít mù xanh, bọ rùa cam và bọ xít nước ăn thịt.
Tổng kết tình hình côn trùng tháng 11
Trong tháng 11, tình hình sâu hại tại các tỉnh ĐBSCL có xu hướng gia tăng, đặc biệt khi các tỉnh đang bước vào giai đoạn cuối vụ Thu Đông và chuẩn bị gieo xạ vụ Đông Xuân. Môi trường sống và nguồn thức ăn cho sâu hại đã tăng lên đáng kể, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài sâu này. Mật độ sâu hại cao nhất được ghi nhận tại các tỉnh Vĩnh Long, Tây Ninh và Đồng Tháp. Đặc biệt, Vĩnh Long ghi nhận mật độ sâu hại cao nhất trong khu vực với tổng số lượng rầy đạt 6.761 con/ngày/trạm. Mặc dù mật độ sâu hại tại ba tỉnh này cao, nhưng một yếu tố đáng chú ý là mật độ thiên địch cũng khá cao. Tỷ lệ thiên địch so với sâu hại ở các tỉnh này dao động từ 0,98 đến 1,67, cho thấy sự ưu thế của thiên địch trong việc kiểm soát và hạn chế sự phát triển của sâu hại. Điều này cho thấy sự tác động tích cực của thiên địch trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ mùa màng tại khu vực. Ngược lại, tại An Giang và Thành phố Cần Thơ, mặc dù mật độ sâu hại thấp hơn so với các tỉnh khác, nhưng tỷ lệ giữa sâu hại và thiên địch lại có sự chênh lệch rõ rệt. Cụ thể, tại An Giang, mật độ sâu hại gấp 4,41 lần mật độ thiên địch, trong khi tại Thành phố Cần Thơ, mật độ sâu hại gấp 3,06 lần mật độ thiên địch. Do đó, cần tiếp tục theo dõi chặt chẽ mật độ côn trùng tại hai tỉnh này để đưa ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả, nhằm tăng cường sự hiện diện của thiên địch, từ đó kiểm soát tốt hơn sự phát triển của sâu hại và bảo vệ mùa màng trong giai đoạn tiếp theo.
- Dự báo tình hình côn trùng
Theo dữ liệu dự báo từ hệ thống InSENTINELTM tình hình côn trùng tại ĐBSCL từ 01/01 – 08/01/2026 nhìn chung có mật độ rầy lưng trắng dưới 10 con/ngày/trạm và rầy xanh đuôi đen dưới 02 con/ngày/trạm. Tuy nhiên các loại rầy khác có sự khác biệt giữa các tỉnh, cụ thể như sau:
– Tỉnh An Giang và Thành phố Cần Thơ sẽ có mật độ rầy nâu và rầy zigzag cao hơn các tỉnh khác trong khu vực. Mật độ rầy nâu sẽ dao động từ 68 đến 162 con/ngày/trạ, và rầy zigzag dưới 80 con/ngày/trạm.
– Các tỉnh còn lại như Đồng Tháp, Vĩnh Long, Tây Ninh sẽ có mật độ sâu hại ở mức thấp. Trong đó, Tây Ninh dự báo có mật độ rầy nâu và rầy zigzag thấp hơn so với các tỉnh trong khu vực, với mật độ dưới 40 con/ngày/trạm.
– Mật độ bọ xít mù xanh – thiên địch của các loại rầy trên dự báo sẽ khá cao tại tỉnh An Giang và Thành phố Cần Thơ, dao động từ 103 đến 118 con/ngày/trạm, giúp kiểm soát sự gia tăng của các loài sâu hại. Các tỉnh còn lại có sự hiện diện của bọ xít mù xanh, dao động từ 36 đến 93 con/ngày/trạm.
Dự báo tình hình côn trùng tại An Giang và Thành phố Cần Thơ có mật độ sâu hại cao hơn các tỉnh khác. Việc theo dõi và triển khai các biện pháp phòng ngừa, như sử dụng thiên địch, sẽ là yếu tố quan trọng giúp hạn chế thiệt hại do sâu hại gây ra. Để theo dõi sát diễn biến sâu hại tại từng địa phương, người dân có thể sử dụng ứng dụng RYNAN® MEKONG. Ứng dụng cung cấp dữ liệu giám sát côn trùng cập nhật hằng ngày hoàn toàn miễn phí, hỗ trợ người nông dân nhận diện sớm nguy cơ và đưa ra biện pháp xử lý kịp thời, hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Việc duy trì theo dõi liên tục sẽ giúp kiểm soát sâu hại tốt hơn, đặc biệt trong giai đoạn chuyển vụ quan trọng.
- Bạn có biết?
Côn trùng: “Kẻ thù” nguy hiểm hay “Cứu cánh” tương lai?
Trong bức tranh toàn cảnh về nông nghiệp hiện đại, chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý đau xót: chính những bàn tay gieo trồng đang vô tình triệt hạ những người bạn đồng hành nhỏ bé nhưng tận tuỵ nhất của mình. Theo các báo cáo khoa học được công bố trên tạp chí Biological Conservation, thế giới đang đối mặt với sự sụt giảm kinh hoàng của quần thể côn trùng, với tỷ lệ mất đi khoảng 2,5% mỗi năm. Nếu xu hướng này tiếp tục, trong vòng một thập kỷ qua, chúng ta đã mất đi gần một phần tư lượng côn trùng trên trái đất, và hơn 40% các loài côn trùng đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng trong những thập kỷ tới. Đây không chỉ là con số thống kê khô khan, mà là lời cảnh báo về sự sụp đổ của các dịch vụ sinh thái cốt lõi như thụ phấn và kiểm soát dịch hại tự nhiên, vốn là nền tảng của an ninh lương thực toàn cầu.
Thực trạng đáng báo động
Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy kiệt này xuất phát từ một nền nông nghiệp quá phụ thuộc vào hóa chất. Theo dữ liệu từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), lượng thuốc trừ sâu sử dụng trên toàn cầu đã chạm ngưỡng 3,5 triệu tấn mỗi năm. Đáng báo động hơn, trong mỗi vụ canh tác tại các vùng nông nghiệp thâm canh, lượng thuốc trừ sâu trung bình được đổ xuống có thể lên tới hàng chục kg trên mỗi hecta. Tuy nhiên, một sự thật tàn nhẫn được các nhà nghiên cứu môi trường chỉ ra là có đến hơn 95% lượng thuốc trừ sâu này không bao giờ tiếp cận được mục tiêu tiêu diệt ban đầu. Thay vào đó, chúng trở thành lượng dư thừa khổng lồ, phát tán vào đất, thẩm thấu vào mạch nước ngầm và bay hơi vào không khí, tạo nên một “vùng chết” sinh thái bao trùm khắp các cánh đồng.
Cân bằng sinh học tự nhiên trong canh tác nông nghiệp
Thay vì tiếp tục lún sâu vào vòng xoáy hóa chất, nhân loại đang tìm về một con đường cứu cánh mang tên Quản lý dịch hại sinh học. Đây là một phương thức tiếp cận nhân văn và khoa học, nơi con người không còn đóng vai trò kẻ chinh phạt mà trở thành người điều phối sự cân bằng. Quản lý dịch hại sinh học thực chất là việc sử dụng chính các quy luật của tự nhiên để kiểm soát tự nhiên, thông qua việc huy động các thiên địch như bọ rùa, ong ký sinh, hay các loài nấm và vi khuẩn có lợi để kiềm chế sự bùng phát của sâu hại. Hiện nay, các hoạt động này đang được triển khai rộng rãi dưới dạng các mô hình bảo tồn môi trường sống cho thiên địch, sử dụng bẫy pheromone để gây nhiễu sự sinh sản của côn trùng gây hại hoặc áp dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học vốn chỉ tác động lên đối tượng cụ thể mà không làm hại đến các loài hữu ích.
Tiềm năng lợi ích của phương thức này là vô tận, khi nó không chỉ giúp giảm thiểu chi phí đầu vào cho người nông dân mà còn khôi phục lại sức sống của đất đai và chất lượng nông sản. Việc theo dõi hướng đi và quy luật xuất hiện của côn trùng chính là chìa khóa để triển khai các biện pháp sinh học này một cách chính xác và hiệu quả nhất. Khi chúng ta thấu hiểu được nhịp sống của thế giới côn trùng, chúng ta có thể chủ động kiến tạo lại những “hành lang xanh” ngay trong lòng ruộng đồng, nơi các loài thiên địch có thể trú ngụ và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ mùa màng thay cho hóa chất độc hại. Gây dựng lại hệ sinh thái côn trùng có lợi không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà là một cam kết gìn giữ tương lai, đảm bảo rằng mỗi hạt thóc, mỗi củ khoai chúng ta thu hoạch đều chứa đựng sự thuần khiết của thiên nhiên và sự bền vững của sự sống.
Giám sát để bảo vệ ruộng vườn bằng dữ liệu
Mục tiêu cuối cùng của hoạt động giám sát không đơn thuần là để tiêu diệt, mà là để kiến tạo nên một sự chung sống hài hòa. Khi chúng ta hiểu được ngôn ngữ của tự nhiên thông qua các dữ liệu thu thập về mật độ, chủng loại côn trùng, nhận biết rõ tỉ lệ côn trùng có hại, có lợi để tận dụng nguồn lực tự nhiên này, chúng ta sẽ có những bước đi vững chắc hơn trên hành trình canh tác nông nghiệp bền vững. Việc gây dựng lại một hệ sinh thái côn trùng đa dạng tại địa phương chính là phương án khả thi nhất để đảm bảo an ninh lương thực trong bối cảnh biến đổi khí hậu khắc nghiệt. Sự thịnh vượng của mỗi mùa màng từ nay về sau sẽ không còn dựa trên sức mạnh của hóa chất, mà dựa trên khả năng thấu hiểu và gìn giữ sự cân bằng kỳ diệu của thế giới sinh vật nhỏ bé xung quanh chúng ta.
Nguồn: Nhóm dự án VDAPES
