RYNAN1. Bản tin
Dữ liệu từ hệ thống giám sát côn trùng AIoT InSENTINELTM cho thấy số lượng côn trùng trong tháng 7 tại các tỉnh thuộc Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tăng so với tháng 6. Số lượng của nhiều loài côn trùng phổ biến trong canh tác lúa, đặc biệt là các loại rầy, có xu hướng gia tăng mạnh.
Tháng 7 – Mùa cao điểm phát triển của rầy tại ĐBSCL
Số lượng các loại rầy tại các tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể so với tháng 6 vừa qua. Trong đó, Thành phố Cần Thơ xuất hiện sâu rầy với mật độ cao nhất khu vực, cụ thể:
– Nilaparvata lugens (Rầy nâu): 33.473 con/ngày.
– Recilia dorsalis (Rầy zigzag): 18.017 con/ngày.
– Sogatella furcifera (Rầy lưng trắng): 6.087 con/ngày.
– Nephotettix sp. (Rầy xanh đuôi đen): 325 con/ngày.
Sự phân bố sâu rầy có sự chênh lệch lớn tại các tỉnh. Trạm Vĩnh Bình là trạm duy nhất tại Cà Mau đã ghi nhận số lượng rầy zigzag lên đến 4.846 con/ngày, gấp 1,3 lần số lượng rầy zigzag trung bình được ghi nhận tại tỉnh Đồng Tháp với 23 hệ thống.
Trong tình hình gia tăng mạnh về mật độ các loại rầy tại khu vực, tỉnh Đồng Tháp có số lượng các loài rầy thấp nhất giảm so với tháng trước, cụ thể:
– Rầy nâu: 4.684 con/ngày.
– Rầy zigzag: 3.782 con/ngày.
– Rầy lưng trắng: 730 con/ngày.
– Rầy xanh đuôi đen: 40 con/ngày.
Hình 1. Số lượng rầy của các tỉnh ở khu vực ĐBSCL
Nguyên nhân
Mật độ các loại rầy tăng trong tháng 7 chủ yếu do ảnh hưởng của thời tiết mưa nhiều. Mưa lớn và kéo dài tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của rầy, vì chúng ưa thích môi trường ẩm ướt. Độ ẩm cao không chỉ thúc đẩy sự sinh trưởng và phát triển của cây lúa, tạo nguồn thức ăn phong phú cho rầy, mà còn làm giảm sự xuất hiện của các kẻ thù tự nhiên của chúng. Hơn nữa, mưa nhiều giúp rầy dễ dàng di chuyển và sinh sản, dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và mật độ trong canh tác lúa.
Bên cạnh đó, tại các khu vực đang trong mùa thu hoạch, mật độ rầy di trú thường thấp hơn do nguồn thức ăn dần cạn kiệt. Cụ thể, tại Tây Ninh với 55,01% diện tích đã thu hoạch và 20,56% diện tích lúa chín sắp thu hoạch, mật độ rầy trong tỉnh này hiện đang ở mức tương đối thấp so với các khu vực khác. Trong khi đó, ở các tỉnh như Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long, nơi diện tích lúa đang ở giai đoạn gieo mạ đến làm đòng chiếm tỷ lệ cao lần lượt là 29,09%, 28,93% và 30,39%, nguồn thức ăn dồi dào tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và di trú của rầy, khiến mật độ rầy ở đây có xu hướng cao hơn.
Hình 2. Thống kê các giai đoạn lúa của các tỉnh ở ĐBSCL trong tháng 7 năm 2025 (Nguồn: VDAPES)
Thiên địch – Yếu tố quan trọng trong nông nghiệp bền vững
Trước sự gia tăng mạnh mẽ của các loài rầy, số lượng thiên địch tại các tỉnh trong khu vực cũng có sự tăng trưởng tương ứng. Thành phố Cần Thơ tuy có số lượng sâu rầy cao nhất nhưng đồng thời cũng có mật độ thiên địch nhiều nhất trong khu vực. Tại hầu hết các tỉnh bao gồm: Vĩnh Long, Đồng Tháp, Tây Ninh (Long An cũ), số lượng thiên địch vượt trội so với số lượng rầy trung bình, tỷ lệ cao hơn gấp 1,2 đến 2,1 lần. Đơn cử, tại tỉnh Tây Ninh (trước đây là Long An), số lượng thiên địch trong tháng 7 cao gấp đôi số lượng rầy. Đây là một dấu hiệu tích cực với hệ sinh thái nông nghiệp, tạo điều kiện cho nông dân giảm lượng thuốc trừ sâu.
Tại một số tỉnh cũng ghi nhận tình trạng số lượng thiên địch thấp hơn rầy. Tại tỉnh An Giang, sự chênh lệch này không quá lớn, nằm ở khoảng 3.000 con. Tuy nhiên, tại tỉnh Cà Mau, số lượng rầy cao gấp khoảng 6 lần số lượng thiên địch. Nhưng dữ liệu này chỉ được ghi nhận từ trạm Vĩnh Bình, nên không phản ánh toàn bộ tình hình côn trùng trong toàn tỉnh.
Hình 3. Tương quan giữa sâu hại và thiên địch của các tỉnh ở khu vực ĐBSCL trong tháng 7
*Ghi chú: Sâu hại bao gồm rầy nâu, rầy lưng trắng, rầy zigzag và rầy xanh đuôi đen.
Thiên địch bao gồm bọ xít mù xanh, bọ rùa cam và bọ xít nước ăn thịt.
Tổng kết tình hình côn trùng tháng 7
Tình hình sâu hại tại các tỉnh trong tháng 7 cho thấy đây là tháng cao điểm của sâu hại đặc biệt là rầy nâu và rầy zigzag ở ĐBSCL. Cần Thơ ghi nhận số lượng rầy cao nhất với 57.902 con/ngày qua 20 trạm khảo sát, với rầy nâu (33.473 con/ngày/trạm, chiếm 57,8%) và rầy zigzag (18.017 con/ngày/trạm, chiếm 31,1%) chiếm ưu thế. An Giang cũng đối mặt với áp lực sâu hại đáng kể, ghi nhận mức trung bình 46.420 con/ngày qua 15 trạm, chủ yếu từ rầy nâu (26.784 con/trạm, chiếm 57,7%) và rầy zigzag (15.676 con/trạm, chiếm 33,8%). Tuy nhiên, quần thể thiên địch tại hai tỉnh này phát triển mạnh mẽ, với Cần Thơ đạt 64.651 con/trạm (bọ xít mù xanh: 59.807 con/trạm) và An Giang đạt 42.052 con (bọ xít mù xanh: 40.948 con/trạm).
Tỷ lệ thiên địch/rầy trung bình của các tỉnh đạt khoảng 1,1:1 (Đồng Tháp: 1,17, An Giang: 0,91, Vĩnh Long: 1,24, Cần Thơ: 1,12, Tây Ninh: 2,02, Cà Mau: 0,17), phản ánh hệ sinh thái nông nghiệp cân bằng, tạo điều kiện kiểm soát sâu hại tự nhiên, giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học, bảo vệ môi trường và hướng tới nền nông nghiệp bền vững.
Ngược lại, Đồng Tháp và Tây Ninh ghi nhận mật độ rầy thấp hơn, với số lượng rầy zigzag (Đồng Tháp: 3.782 con/trạm, Tây Ninh: 6.403 con/trạm) và rầy xanh đuôi đen (Đồng Tháp: 40 con/trạm, Tây Ninh: 60 con/trạm) giảm rõ rệt. Tây Ninh đang trong giai đoạn thu hoạch cao điểm, với 55,01% diện tích đã thu hoạch và 20,56% chín sắp thu hoạch, trong khi An Giang (43,84%), Đồng Tháp (41,76%) và Cần Thơ (40,91%) cũng tiến gần đến vụ thu hoạch.
Riêng Cà Mau, số liệu từ một trạm duy nhất cho thấy số lượng thiên địch (913 con) thấp hơn nhiều so với rầy (5.456 con), với tỷ lệ thiên địch/rầy chỉ 0,167. Tuy nhiên, do dữ liệu chỉ ghi nhận từ một trạm, số liệu này không phản ánh đầy đủ tình hình côn trùng toàn tỉnh, vì vậy cần khảo sát thêm để đưa ra biện pháp kiểm soát phù hợp.
2. Dự báo tình hình côn trùng
Theo dữ liệu dự báo từ hệ thống InSENTINELTM tình hình côn trùng tại ĐBSCL từ 18/ – 25/08/2025 có những diễn biến đáng chú ý như sau:
– Tỉnh An Giang và Vĩnh Long sẽ có xu hướng gia tăng đáng kể về mật độ sâu hại. Cụ thể, mật độ rầy nâu sẽ dao động từ 6.300 đến 6.500 con/ngày. Các loại rầy khác cũng có sự gia tăng với rầy zigzag có mật độ trên 4.600 con/ngày, rầy lưng trắng trên 700 con/ngày và rầy xanh đuôi đen khoảng 230 con/ngày.
– Các tỉnh còn lại như Đồng Tháp, Cần Thơ, Cà Mau và Tây Ninh sẽ có mật độ sâu hại ở mức vừa phải đến thấp. Trong đó, Cần Thơ dự báo có mật độ các loại rầy thấp hơn so với các tỉnh trong khu vực, với rầy nâu dao động từ 2.500 – 2.700 con/ngày; rầy zigzag khoảng 2.500 con/ngày; rầy xanh đuôi đen và rầy lưng trắng, lần lượt dưới 210 con/ngày và 500 con/ngày.
– Mật độ bọ xít mù xanh – thiên địch của các loại rầy trên dự báo sẽ khá cao tại tỉnh An Giang và Đồng Tháp, dao động từ 18.500 đến 19.700 con/ngày, giúp kiểm soát sự gia tăng của các loài sâu hại. Các tỉnh còn lại có sự hiện diện của bọ xít mù xanh, dao động từ 6.000 đến 16.000 con/ngày.
Nhìn chung, tình hình côn trùng tại An Giang và Vĩnh Long có mức độ sâu hại cao hơn các tỉnh khác. Việc theo dõi và triển khai các biện pháp phòng ngừa, như sử dụng thiên địch, sẽ là yếu tố quan trọng giúp hạn chế thiệt hại do sâu hại gây ra. Để theo dõi sát diễn biến sâu hại tại từng địa phương, người dân có thể sử dụng ứng dụng RYNAN® MEKONG. Ứng dụng cung cấp dữ liệu giám sát côn trùng cập nhật hằng ngày, hỗ trợ người nông dân nhận diện sớm nguy cơ và đưa ra biện pháp xử lý kịp thời, hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Việc duy trì theo dõi liên tục sẽ giúp kiểm soát sâu hại tốt hơn, đặc biệt trong giai đoạn chuyển vụ quan trọng.
3. Bạn có biết?
Côn trùng là nhóm động vật đa dạng và phong phú nhất trên Trái Đất, chiếm tới khoảng 80% tổng số loài động vật. Các nhà khoa học ước tính có khoảng 10 triệu loài côn trùng, nhưng mới chỉ khoảng 1 triệu loài được mô tả và xác nhận.
Sự thành công tiến hóa của chúng bắt nguồn từ nhiều đặc điểm sinh học nổi bật: cấu trúc cơ thể gọn nhẹ, phân đoạn linh hoạt, cánh và chân chuyên hóa cho việc di chuyển, bay hoặc bơi; giác quan nhạy bén giúp tìm kiếm thức ăn và nhận biết kẻ thù; khả năng thích nghi nhanh với biến đổi môi trường, từ rừng nhiệt đới ẩm đến sa mạc khô hạn.
Côn trùng có năng lực sinh sản vượt trội: một số loài có thể đẻ hàng nghìn, thậm chí hàng triệu trứng trong vòng đời, giúp quần thể phục hồi nhanh chóng trước các tác động của thiên địch, biến đổi khí hậu hoặc hoạt động của con người.
Về mặt sinh thái, côn trùng đảm nhiệm nhiều tập tính sống:
- Ăn cỏ (herbivory) như châu chấu, bọ rầy, góp phần điều chỉnh quần thể thực vật.
- Săn mồi (predation) như bọ ngựa, chuồn chuồn, giúp kiểm soát dịch hại nông nghiệp.
- Ký sinh (parasitism) như ong ký sinh, hỗ trợ hạn chế sâu bệnh tự nhiên.
Côn trùng còn giữ vai trò mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn, là nguồn dinh dưỡng cho chim, cá, lưỡng cư, bò sát và nhiều loài thú. Đặc biệt, các loài thụ phấn như ong và bướm là tác nhân chính cho khoảng 75% cây trồng toàn cầu và 80% thực vật có hoa, duy trì đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái. Ngoài ra, nhiều loài tham gia vào quá trình phân hủy chất hữu cơ, tái tạo dinh dưỡng cho đất và giữ gìn chất lượng môi trường.
Hình 3. Vai trò của côn trùng
Nguồn: Buglife, “We are losing 9% of insects per decade”
(https://www.buglife.org.uk/news/we-are-losing-9-of-insects-per-decade/)
Một nghiên cứu tổng hợp năm 2019 được công bố trên Biological Conservation cho thấy hơn 40% các loài côn trùng đang suy giảm, với tốc độ giảm trung bình khoảng 2,5% mỗi năm. Các nghiên cứu khác, như ở Đức, báo cáo rằng sinh khối côn trùng ở các khu bảo tồn giảm tới 75% trong 30 năm qua (tính đến 2017). Xu hướng này được ghi nhận ở nhiều khu vực, bao gồm châu Âu, Bắc Mỹ và một số khu vực nhiệt đới.
Khi số lượng côn trùng giảm, chuỗi thức ăn bị gián đoạn, ảnh hưởng đến các loài như chim, ếch, cá, và thậm chí là con người. Khi thiếu khuyết vị trí “người thụ phấn”, thực vật giảm tỉ lệ thụ phấn tự nhiên, tăng tỉ lệ mất cân bằng hệ sinh thái. Ngoài ra, côn trùng còn hỗ trợ phân hủy chất hữu cơ, giúp duy trì độ phì nhiêu của đất. Sự suy giảm này không chỉ đe dọa an ninh lương thực mà còn làm tăng chi phí nông nghiệp, khi các dịch vụ thụ phấn tự nhiên trị giá hàng trăm tỷ USD mỗi năm bị suy giảm, buộc con người phải tìm đến các giải pháp nhân tạo tốn kém.
RYNAN InSENTINELTM là thiết bị duy nhất trên thế giới ghi nhận lại cụ thể số lượng côn trùng tại khu vực, áp dụng công nghệ điện toán biên để nhận diện, phân tích, phân loại và đưa thông tin cụ thể về tình hình côn trùng trên khu vực canh tác đến người nông dân. Chúng tôi đặt ra tầm nhìn xây dựng một bản đồ số về côn trùng không chỉ phục vụ việc nhận thức tình hình thực tế về mật độ và chủng loại côn trùng, mà đưa ra được những dự báo về việc kiểm soát dịch bệnh sinh học, đảm bảo người dân có cơ sở dữ liệu và chỉ dẫn khoa học về việc canh tác bền vững, đảm bảo cân bằng hệ sinh thái.
Côn trùng, dù nhỏ bé, là nền tảng không thể thiếu của hệ sinh thái và nền kinh tế toàn cầu. Sự suy giảm của chúng là một hồi chuông cảnh báo, đòi hỏi chúng ta phải hành động ngay lập tức để bảo vệ môi trường sống, giảm sử dụng thuốc trừ sâu độc hại và thúc đẩy các phương pháp canh tác bền vững. Hãy đồng hành cùng chúng tôi để bảo vệ tăng năng suất một cách khoa học và bền vững hơn.
Nguồn: MINH ANH
