1. Mở đầu

Sau một thời gian dài chịu ảnh hưởng từ lạm phát toàn cầu và suy giảm tiêu dùng, ngành tôm Việt Nam đang chứng kiến sự phục hồi tích cực trong nửa đầu năm 2025. Tuy nhiên, các tín hiệu chững lại bắt đầu xuất hiện từ quý III, đặc biệt trong bối cảnh áp lực từ thuế quan và các hàng rào kỹ thuật ngày càng gia tăng tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm. Trong bối cảnh đó, bài viết này đề xuất rằng: công nghệ số và truy xuất nguồn gốc không còn là xu hướng hỗ trợ, mà là điều kiện bắt buộc để đảm bảo tính cạnh tranh và khả năng hội nhập của ngành tôm Việt Nam.

2. Tăng trưởng phục hồi – nhưng chưa bền vững

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam 6 tháng đầu năm 2025 đạt hơn 2 tỷ USD, tăng 27% so với cùng kỳ 2024 – cho thấy tín hiệu phục hồi rõ nét. Trong đó, Trung Quốc và Hồng Kông trở thành thị trường lớn nhất với kim ngạch lên tới 595 triệu USD, tăng 81%, nhờ nhu cầu tăng mạnh đối với các sản phẩm cao cấp như tôm hùm và sự linh hoạt trong giao thương.

Ngoài ra, các thị trường lớn khác cũng ghi nhận mức tăng khả quan:

• Khối CPTPP: Nhật Bản tăng 19%, Úc tăng 5%, Canada tăng 6%
• EU: tăng 16%, nhờ ưu đãi thuế từ EVFTA và tiêu chuẩn nhập khẩu ổn định
• Hàn Quốc và Đài Loan: tăng lần lượt 14% và 27%

Tuy nhiên, tăng trưởng này chủ yếu đến từ yếu tố ngắn hạn như đơn hàng dồn sang đầu năm để tránh thuế và hiệu ứng hồi phục tạm thời của thị trường tiêu dùng. Trong khi đó, cấu trúc sản xuất, mô hình nuôi và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn cao vẫn còn phân hóa, gây khó khăn cho việc duy trì tăng trưởng bền vững.

Hình 1. Kim ngạch xuất khẩu 5 tháng đầu năm (nguồn: VASEP)	Hình 2. Mục tiêu năm 2025 ngành tôm VIệt Nam (nguồn: TTXVN)

3. Thách thức nửa cuối năm: Thuế quan, truy xuất và năng lực công nghệ

• Thuế chống bán phá giá – Rào cản về chi phí và niềm tin thị trường

Tháng 6/2025, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã công bố thuế sơ bộ chống bán phá giá lên tới 35,29% đối với một số doanh nghiệp Việt Nam. Điều này đã dẫn tới việc kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ tăng đột biến 66% trong tháng 5 – do doanh nghiệp “giao sớm” để tránh rủi ro – nhưng nhanh chóng giảm trong tháng 6 do ảnh hưởng tâm lý và chi phí.

• SIMP – Hàng rào kỹ thuật dưới dạng yêu cầu dữ liệu

Chương trình SIMP (Seafood Import Monitoring Program) yêu cầu các lô hàng tôm nhập khẩu vào Mỹ phải có truy xuất nguồn gốc toàn diện, bao gồm:

• Khu vực và phương pháp nuôi trồng
• Hồ sơ kiểm soát sinh học, truy xuất chuỗi vận chuyển – chế biến
• Giấy phép và dữ liệu được chứng thực bởi cơ quan thẩm quyền nội địa

Nếu không đảm bảo dữ liệu này, lô hàng có thể bị tạm giữ, từ chối thông quan hoặc trả về – gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới chi phí logistics và uy tín doanh nghiệp.

Hình 3.. Thị trường tôm đang dần phải tuân thủ nghiêm ngặt SIMP

4. Công nghệ và dữ liệu: Từ lợi thế cạnh tranh trở thành điều kiện bắt buộc

Sự gia tăng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn sinh học và an toàn thực phẩm từ các thị trường cao cấp đang tái định hình lại toàn bộ chuỗi cung ứng ngành tôm. Trong bối cảnh đó, công nghệ không còn là yếu tố hỗ trợ tăng trưởng, mà đã trở thành yếu tố thiết yếu để doanh nghiệp tồn tại, cạnh tranh và mở rộng thị phần.

Một trong những trở ngại lớn của chuỗi giá trị tôm Việt Nam hiện nay là thiếu dữ liệu thời gian thực, thiếu tính kết nối liên thông, và khó đảm bảo hồ sơ truy xuất đồng bộ từ ao nuôi đến xuất khẩu. Chính vì vậy, các giải pháp công nghệ tích hợp – vừa tự động hóa vận hành, vừa tạo nền tảng dữ liệu truy xuất toàn diện – là xu hướng tất yếu.

TOMGOXY, giải pháp do RYNAN Technologies phát triển, là một hệ thống tự động hóa và dữ liệu hóa toàn diện dành riêng cho nuôi tôm công nghệ cao. Hệ thống không đơn thuần là phần mềm điều khiển thiết bị, mà là một hệ sinh thái công nghệ số đầu–cuối, hỗ trợ người nuôi và doanh nghiệp trong mọi khâu:

• Giám sát môi trường 24/7: tích hợp các cảm biến đo pH, oxy hòa tan, độ mặn, nhiệt độ nước và điều kiện khí quyển, dữ liệu được cập nhật liên tục và lưu trữ theo thời gian thực.
• Tự động điều khiển thiết bị: như máy quạt, máy tạo dòng, hệ thống cấp khí, máy cho ăn… được vận hành theo ngưỡng cài đặt tối ưu, giúp tiết kiệm điện, giảm rủi ro và nâng cao hiệu suất.
• Đồng bộ hóa với ứng dụng di động và nền tảng đám mây: mọi dữ liệu sản xuất, vận hành và điều kiện ao được lưu trữ trên hệ thống cloud, dễ dàng truy xuất, chứng minh hồ sơ cho đối tác quốc tế.
• Mở rộng kết nối với các thiết bị thông minh như RYNAN AQ-Vision – giúp đo kích cỡ và theo dõi tăng trưởng tôm bằng công nghệ AI, không gây stress ao.

Hình 4. Mô hình TOMGOXY tại Sailicornia Duyên Hải. Vĩnh Long

Quan trọng hơn, tất cả dữ liệu được chuẩn hóa theo định dạng có thể tích hợp với các tiêu chuẩn truy xuất toàn cầu, như SIMP (Hoa Kỳ), Tracefish (EU), hoặc blockchain nội bộ của các hệ thống xuất khẩu thủy sản lớn.

Với kiến trúc linh hoạt, TOMGOXY không chỉ phù hợp với các trang trại quy mô lớn, mà còn có thể triển khai hiệu quả tại các ao nhỏ, nhờ khả năng tùy biến, dễ cài đặt và vận hành đơn giản – phù hợp cả với người không rành công nghệ.

5. Kết luận và kiến nghị

Ngành tôm Việt Nam đang ở ngã rẽ quan trọng: hoặc tiếp tục tăng trưởng bằng công nghệ và dữ liệu, hoặc chấp nhận bị loại khỏi các thị trường cao cấp. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng đề cao tính minh bạch, bền vững và an toàn thực phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc theo thời gian thực sẽ là yếu tố then chốt để doanh nghiệp tồn tại và mở rộng.

Nguồn: MINH ANH