RYNAN1. Bản tin
Trong tháng 6 năm 2025, tình hình côn trùng trên cây lúa tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) có diễn biến phức tạp, ghi nhận sự gia tăng mật số của nhiều loài côn trùng quan trọng. Dữ liệu thu thập từ các hệ thống giám sát côn trùng AIoT InSENTINELTM cho thấy những diễn biến côn trùng đáng chú ý như sau:
Thành phố Cần Thơ – Điểm nóng về mật độ sâu hại
Thành phố Cần Thơ ghi nhận mật độ cao nhất của nhiều loài sâu hại trong tháng 6/2025, bao gồm:
– Nilaparvata Lugens (Rầy nâu): Trung bình 1.633 con/ngày.
– Sogatella furcifera (Rầy lưng trắng): Hơn 3.500 con/ngày.
– Recilia dorsalis (Rầy zigzag): Đạt mức cao nhất với hơn 15.000 con/ngày.
– Nephotettix sp. (Rầy xanh đuôi đen): Trung bình 190 con/ngày.
– Scirpophaga incertulas (Bướm sâu đục thân hai chấm): Hơn 800 con/ngày.
Theo dữ liệu phân tích từ hình ảnh viễn thám của RYNAN cho thấy, giai đoạn phát triển của lúa có thể là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến mật độ sâu hại. Giai đoạn đẻ nhánh và làm đòng (trung bình từ 16 ngày đến 65 ngày tuổi) là giai đoạn sinh trưởng mạnh của lúa và cũng là thời điểm sâu hại có thể gây thiệt hại nghiêm trọng.
Thành phố Cần Thơ trong tháng 6 có đến 40% diện tích lúa đang ở giai đoạn đẻ nhánh và làm đòng. Đáng chú ý, mật độ rầy nâu và rầy zigzag được ghi nhận cao tại các khu vực thuộc xã Long Bình. Tổng diện tích lúa tại các khu vực này là 2.237 ha (không tính bờ bao), trong đó có 1.079 ha đang ở giai đoạn dễ bị sâu hại tấn công.
Tình trạng mật độ rầy cao cũng xuất hiện tại Thành phố Cần Thơ (tỉnh Sóc Trăng cũ), nơi có khoảng 47% diện tích lúa đang trong giai đoạn đẻ nhánh và làm đòng – điều kiện thuận lợi cho sâu hại phát triển và lây lan nhanh chóng. Những con số này cho thấy Thành phố Cần Thơ là khu vực chịu áp lực sâu hại lớn nhất trong tháng 6 vừa qua.
Các tỉnh có mật độ sâu hại thấp
Một số tỉnh tại ĐBSCL ghi nhận mật độ sâu hại thấp, bao gồm:
– Vĩnh Long: Rầy nâu và rầy zigzag chủ yếu có mật độ dưới 700 con/ngày, mặc dù có những ngày mật độ lên trên 1.000 con/ngày, nhưng số ngày có mật độ cao chiếm tỷ lệ nhỏ. Rầy lưng trắng ghi nhận mật độ khoảng 400 con/ngày và bướm sâu cuốn lá nhỏ xuất hiện với mật độ 79 con/ngày.
– An Giang: Ghi nhận mật độ thấp của rầy xanh đuôi đen (70 con/ngày) và muỗi hành/sâu năn (4 con/ngày).
– Tây Ninh: Có mật độ thấp của bướm sâu đục thân hai chấm (130 con/ngày).
Dựa trên dữ liệu cho thấy các tỉnh Vĩnh Long, An Giang và Tây Ninh ghi nhận mật độ sâu hại thấp trong tháng 6. Dự đoán nguyên nhân là do hơn 40% diện tích lúa tại các tỉnh này đã bước vào giai đoạn chín hoặc thu hoạch (khoảng 86 – 105 ngày tuổi), giúp giảm thiểu nguy cơ sâu hại. Tuy nhiên, các địa phương cần duy trì giám sát chặt chẽ, đặc biệt khi chuẩn bị bước vào vụ mùa mới, để đề phòng sự gia tăng đột biến của sâu hại.
Sự xuất hiện của các loài thiên địch có lợi
Hệ thống InSENTINELTM cũng ghi nhận sự hiện diện của các loài thiên địch quan trọng, góp phần kiểm soát tự nhiên quần thể sâu hại trong canh tác lúa như:
– Cyrtorhinus lividipennis (Bọ xít mù xanh): Tỉnh Tây Ninh dẫn đầu với mật độ 2.590 con/ngày, tỷ lệ rầy nâu : bọ xít mù xanh của tỉnh là 0,44. Trong khi Vĩnh Long có mật độ thấp nhất với 1.366 con/ngày với tỷ lệ rầy nâu : bọ xít mù xanh của tỉnh là 0,76. Hai tỷ lệ trên có thể xem là mức an toàn cho việc kiểm soát sự bùng phát mật độ rầy nâu của bọ xít mù xanh.
– Temelucha basiornata (Ong ký sinh): Thành phố Cần Thơ ghi nhận mật độ cao nhất (55 con/ngày), trong khi Tây Ninh thấp nhất (10 con/ngày).
– Micraspis sp. (Bọ rùa cam): Thành phố Cần Thơ có mật độ cao nhất (139 con/ngày), trong khi Đồng Tháp thấp nhất (22 con/ngày).
Sự hiện diện của các loài thiên địch này, đặc biệt tại Thành phố Cần Thơ và Tây Ninh, là dấu hiệu tích cực cho việc kiểm soát sâu hại tự nhiên.
Tổng kết diễn biến tình hình côn trùng
Vào tháng 6 năm 2025, tình hình côn trùng tại khu vực ĐBSCL có sự gia tăng đáng kể về mật độ sâu hại, đặc biệt tại Thành phố Cần Thơ – nơi có mật độ của nhiều loài sâu hại cao nhất so với các tỉnh khác trong khu vực. Trong khi đó, các tỉnh như Vĩnh Long, An Giang và Tây Ninh có mật độ sâu hại thấp hơn, người dân có thể an tâm hơn trong việc canh tác. Tại Đồng Tháp và Cà Mau ghi nhận mật độ sâu rầy ở mức trung bình, nông dân cần theo dõi sát sao để tránh sự bùng phát. Bên cạnh đó, sự hiện diện của các loài thiên địch như bọ xít mù xanh, ong ký sinh và bọ rùa cam là yếu tố tích cực, cần được tận dụng để kiểm soát sâu hại một cách bền vững. Dựa trên dữ liệu từ hệ thống InSENTINELTM, nông dân được khuyến nghị áp dụng các biện pháp sinh học để kiểm soát dịch hại, đồng thời tăng cường giám sát côn trùng để bảo vệ vụ lúa trước các đợt di trú sâu hại tiềm tàng trong thời gian tới.
2. Dự báo tình hình côn trùng
Theo dữ liệu dự báo từ hệ thống InSENTINELTM tình hình côn trùng tại ĐBSCL từ 16 – 22/07/2025 có những diễn biến đáng chú ý như sau:
– An Giang và Thành phố Cần Thơ sẽ có sự gia tăng đáng kể về mật độ sâu hại. Cụ thể, tại các địa phương như xã Long Phú, phường Long Mỹ (Thành phố Cần Thơ), xã Châu Thành, xã Tri Tôn (tỉnh An Giang), mật độ rầy nâu sẽ dao động từ 1.200 đến 1.700 con/ngày. Các loại rầy khác cũng có sự gia tăng với rầy zigzag có mật độ từ 500 đến 1.000 con/ngày, rầy lưng trắng dao động từ 400 đến 1.000 con/ngày và rầy xanh đuôi đen từ 20 đến 90 con/ngày.
– Các tỉnh còn lại như Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau và Tây Ninh sẽ có mật độ sâu hại ở mức vừa phải đến thấp. Trong đó, Đồng Tháp có mật độ rầy nâu thấp, dưới 450 con/ngày và tỉnh Vĩnh Long dự báo có mật độ rầy lưng trắng, rầy zigzag và rầy xanh đuôi đen thấp nhất lần lượt dưới 20 con/ngày, 300 con/ngày và 15 con/ngày.
– Mật độ bọ xít mù xanh – thiên dịch của các loại rầy trên dự báo sẽ khá cao tại An Giang và Đồng Tháp, dao động từ 1.200 đến 2.000 con/ngày, giúp kiểm soát sự gia tăng của các loài sâu hại. Các tỉnh còn lại có sự hiện diện của bọ xít mù xanh, nhưng mật độ không đáng kể trong giai đoạn này.
Nhìn chung, tình hình côn trùng tại An Giang và Thành phố Cần Thơ có mức độ sâu hại cao hơn các tỉnh khác. Việc theo dõi và triển khai các biện pháp phòng ngừa, như sử dụng thiên địch, sẽ là yếu tố quan trọng giúp hạn chế thiệt hại do sâu hại gây ra. Để theo dõi sát diễn biến sâu hại tại từng địa phương, người dân có thể sử dụng ứng dụng RYNAN® MEKONG. Ứng dụng cung cấp dữ liệu giám sát côn trùng cập nhật hằng ngày, hỗ trợ người nông dân nhận diện sớm nguy cơ và đưa ra biện pháp xử lý kịp thời, hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Việc duy trì theo dõi liên tục sẽ giúp kiểm soát sâu hại tốt hơn, đặc biệt trong giai đoạn chuyển vụ quan trọng.
3. Bạn có biết?
Tháng 6 là khởi đầu mùa mưa ở ĐBSCL từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho sâu rầy phát triển, vì thế bà con nông dân cần đặc biệt lưu ý và chủ động phòng trừ để bảo vệ năng suất cho cây trồng. Hiểu rõ các loài côn trùng trên lúa là chìa khóa giúp bà con nông dân bảo vệ mùa màng một cách hiệu quả.
Một trong những loại rầy gây hại chính trên lúa đáng kể đến là rầy nâu. Chúng chích hút nhựa từ thân và lá làm cho cây lúa giảm khả năng quang hợp và tích lũy chất dinh dưỡng. Trường hợp mật độ rầy cao làm lúa bị vàng, chết từng chòm lớn và lan rộng gọi là cháy rầy. Ngoài ra, rầy nâu còn là tác nhân truyền virus gây bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá. Vòng đời của rầy nâu khoảng 25 -20 ngày. Trong đó: trứng 4 -5 ngày, rầy non 6 – 8 ngày và rầy trưởng thành 12 – 20 ngày.
Bên cạnh rầy nâu, các loài rầy khác như rầy lưng trắng, rầy xanh đuôi đen và rầy zigzag cũng gây hại nhiều trong canh tác lúa. Rầy lưng trắng và rầy xanh đuôi đen đều chích hút nhựa cây, làm cho lúa kém phát triển, vàng úa, còi cọc và có thể chết khô. Rầy lưng trắng còn là tác nhân truyền virus gây bệnh lùn sọc đen lúa, trong khi rầy xanh đuôi đen là môi giới truyền các bệnh virus như Tungro, vàng lụi,… Rầy zigzag cũng hút nhựa cây, làm khô ngọn lá, khiến lá lúa chuyển sang vàng cam và mép lá cong lại. Rầy zigzag còn là nguyên nhân truyền bệnh lùn có bướu và Tungro cho lúa.
Một loài thiên địch quan trọng trong canh tác lúa là bọ xít mù xanh. Chúng đóng vai trò thiết yếu trong việc kiểm soát tự nhiên các loài rầy gây hại, đặc biệt là rầy nâu, rầy lưng trắng, rầy zigzag và rầy xanh đuôi đen. Chúng săn mồi hiệu quả, mỗi con trưởng thành có thể tiêu diệt từ 1 đến 5 các thể rầy non hoặc rầy trưởng thành mỗi ngày, giúp giảm đáng kể áp lực dịch hại trên đồng ruộng. Vì vậy, khi thực sự cần đến biện pháp phun thuốc thì tuân thủ quy tắc “4 đúng” (đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng lúc, đúng cách) để đảm bảo hiệu quả và an toàn cho thiên địch tự nhiên cũng như sức khỏe của con người và môi trường.
Hệ thống InSENTINELTM không chỉ theo dõi tình hình côn trùng trên cây lúa mà còn được lắp đặt để giám sát côn trùng trên các vườn cây ăn trái. Hiện nay, hệ thống InSENTINELTM đang hoạt động tại các vườn xoài, bưởi, cam, sầu riêng và chanh không hạt. Đặc biệt, tại vườn xoài ở xã Cù Lao Giêng, tỉnh An Giang hệ thống InSENTINELTM đã ghi nhận mật độ Bactrocera dorsalis (Ruồi đục quả) lên đến 1.011 con/ngày. Tại vườn sầu riêng ở xã Bình Thành, tỉnh Tây Ninh có mật độ Amrasca biguttula (Rầy xanh hai chấm) đã đạt 72 con/ngày. Và tại vườn chanh không hạt xã Thạnh Lợi, tỉnh Tây Ninh ghi nhận mật độ Empoasca sp. (Rầy xanh Empoasca sp.) là 17 con/ngày. Song song đó, một số loài thiên địch như ong ký sinh, bọ xít mù xanh, bọ rùa cam,… ở các vườn cây ăn trái xuất hiện với mật số khá thấp dao động từ 1 – 10 con/ngày.
Hệ thống InSENTINELTM ở vườn cây ăn trái tỉnh Tây Ninh.
Nguồn: MINH ANH
